26 des. 2015

Coma hèr qu'er aranés sigue present ena nòsta vida vidanta

Toti sabem qu'era melhor façon d'apréner ua lengua ei sajar de víuer en era. Totun, damb er aranés ei fòrça malaisit, per arrasons que toti mos podem imaginar: pògui parlants, manca d'aufèrta culturau, eca. Mès aué sajaram d'ajudar-vos un shinhau e per aquerò auem redigit aguest article: aciu quauques idèes e conselhs entà hèr qu'er aranés sigue present ena nòsta vida vidanta.

En tot informar-se


Se as per costum liéger es nòves en internet, saja de liéger-les en Jornalet. Ei un jornau digitau (o numeric, se ac preferisses) redigit en lèu-lèu toti es dialectes der occitan, entre eri, er aranés, qu'a ua preséncia plan importanta.
Se, per contra, t'agrade veir-les en television, rebremba qu'as ua arròda informatiua de 15 min en canau 3/24 (sonque en Catalonha, mès tanben en internet) de deluns a diuendres tàs 15:40; ei ua arròda damb informacion generau (cau susvelhar eth nivèu de lengua!). Tanben pòs veir eth Telenotícies Comarques Val d'Aran un viatge ara setmana damb informacion mès especifica d'Aran. Fin finau, en AranTV pòs veir un reportatge diari, o ua entrevista, eca. sus quauquarren d'Aran.
Per çò que tanh ara ràdio, Catalunya Ràdio lòtge dus programes en aranés: ua arròda informatiua e eth coneishut Meddia Aranés Aguest darrèr ei un programa d'ua ora damb entrevistes, seccions d'istòria, nòves, participacion d'associacions dera Val, etc. En Radio Val Pirieneos i a bèth programa en aranés mès era vertat ei que non auem trapat quan s'emet.

En tot navegar per internet

Non, sabem qu'ei impossible auer eth Facebook en aranés. Mès sabies que se configures eth tòn navegador, quan visites ua pagina que age era version en occitan, te gesserà per defècte en aguesta lengua? Saja'c: cerca es opcions de configuracion d'idiòma e introduccion de tèxte e modifica'c!

En tot escotar musica

Escotes musica tot soent? Encara que pòga, i a diuèrses opcions: consulta-les en nòsta seccion de musica. Des de musica tradicionau (Sarabat; Bramatopin) a musica mès modèrna coma era que hè Alidé Sans, era musica en aranés tanben merite ua escota atentiua! E tà saber-ne es letres, cau visitar Paraulas.net. Comprant-ne es CDs sosteneràs era produccion culturau ena lengua nòsta, non te'n desbrembes!

En tot comunicar-te

Un aute conselh que te dan quan comences a apréner ua lengua ei sajar de comunicar-te damb tu madeish/a en aguesta lengua. Coma hè'c? Aisit: hè-te es nòtes (lista dera crompa, eca) en aranés. Aciu dus utils entath telefonet que te serviràn entà portar er aranés pertot:
  • Apertium.org, un traductor damb ua qualitat excellenta;
  • Dicodòc, era version app deth diccionari de Lo Congrès

En tot liéger

En aranés tanben as fòrça opcions entà liéger: des dera colleccion de romans classics arreviradi deth catalan a romans istorics coma eth de Griselda Lozano. Passa pera liberia Alibri en Barcelona, era Ruda en Vielha, o pera pagina 'Libes' d'aguest blòc entà trapar lectures en aranés.

Demoram qu'aguestes idèes vos servisquen entà hèr qu'er aranés sigue mès present enes vòstes vides. Se auetz quauqua idèa mès, o bèth truc, non dobtatz bric en compartir-le! Les demoram.








25 set. 2014

Bèri subernòms des pòbles d'Aran

Ena Val d'Aran, coma en d'auti endrets, ei plan corrent nomentar as abitants des pòbles d'ua manèra divertida, o, aumens, estonanta. Aquiu sajaram de balhar quauqui exemples d'aguesti nòms, e, ath delà, ahigeram quauques frases o senténcies populares sus es pòbles aranesi.

  • Bagergue: Cedes
  • Tredòs: sahumats
  • Unha: ansunha
    Sant Sernilh de Canejan, Quate Lòcs
  • Salardú: lauanuts (arremassen es aigües de Bagergue e Tredòs)
  • Gessa: nelets
  • Arties: aigualits 
  • Garòs: cebes (se ditz que i a ua ceba en uart que ja la enceteren es vielhs e qu'encara ne minjen es joeni)
  • Casarilh: pernilh (encara qu'en aranés se ditz camalhon)
  • Escunhau: punhau
  • Betren: mortiès, espatlacaperans, Petita Rússia.
  • Casau: cargòlhs
  • Gausac: malhoquets
  • Arròs: larcants
  • Es Bòrdes: sautacòrdes
  • Arres: cadèths
  • Arrós: arroquets
  • Bossòst: anditos (ua sòrta de langoïssa)
  • Les: corbilhuèrs (un paèr)
  • Bausen: cernalhèrs
  • Canejan: matuquets
  • Vilamòs: tohuts e chaunets

Sabetz eth nòm des pòbles que manquen? Sabetz explicar qué volen díder es noms qu'auem balhat?

  • Arres e Vilamòs toti deth tròç
  • Benós e Begós, putes e lairons
  • Es de Vila e Arròs van amassa a prégaria en Sant Joan d'Arròs, e es de Vila entremiei des gòis cantauen: "St. Joan d'Arròs, ajuda as de Vila e espatla as d'Arròs"
  • Praubi es d'Aubèrt! Tamb era glèisa en tèrra e eth cu dubèrt!
  • Es pòbles de Pujòlo devaren en procession, es uns baishen pera hartèra, es auti per devocion.

Saberíetz ahíger autes senténcies o frases anecdotiques sus es pòbles deth país? Les demoram!


Hònt: Conselh de Normalisacion Lingüistica dera Val d'Aran, ARREPERVÈRIS. Pagès Editors, Lhèida: 1992.

16 oct. 2012

Eth Balh Plan de Canejan

Eth Balh Plan ei ua dança coneishuda per tota Catalonha aumens des dera fin deth sègle XVIII. Ena Val d'Aran ère barada d'ua manèra ben pariona ara pròpria des parçans catalans vesins de Pallars e Ribagorça: es parelhes, garrades dera man, hègen un cercle, es òmes laguens e es hemnes dehòra. 
Ara fin de cada tirada, es dançaires cambiauen de parelha e era dança non acabaue enquia qu'es parelhes tornauen a trapar-se. Alavetz es musics acostumauen a tocar eth Son, qu'en quauqui pòbles, non ère ua auta causa qu'era madeisha melodia deth Balh Plan tocada a un ritme mès rapid, o ua jòta.
Es dues prumères melodies reprodusides sigueren recuelhudes en pòble de Canejan e era tresau en Vielha. Soent, eth balh se hège tanben ath son des cançons, cantades en catalan o occitan.


17 juny 2012

Era Hèsta d'Aran

Eth 17 de junh era Val d'Aran celèbre era sua hèsta nacionau, era Hèsta d'Aran, damb motiu dera recuperacion des institucions istoriques araneses er an 1991, hèt qu'arreconeishie era personalitat d'aguest país plaçat ath nòrd-oèst deth Pirenèu catalan e que des d'alavetz a un organ de govèrn pròpri, eth Conselh Generau d'Aran. Era jornada, marcadament institucionau, includís ua desfilada des penons portadi pes representants de cada terçon des dera sedença deth Conselh Generau ath santuari de Nòsta Senhora de Mijaran. Ací se hè a meddia un parlament des autoritats e dempús, dances araneses.


10 juny 2012

Lectures en aranés

Adishatz a toti!

Aué parlaram de lectures ena lengua deth país, sustot d'aqueres que son fòrça bones entà apréner er aranés. Un des romans -o dilhèu ei un conde entara mainada?- que mès s'a arrevirat ei Le Petit Prince, que siguec escrita per Antoine de Saint-Exupéry e publicada en 1943.  Er aranés tanben n'a ua arrevirada, Eth Petit Prince, qu'aué ei fòrça complicada de trapar fisicaments, mès l'auem sus internet narrada pes ja abituaus Maria Rosa Salgueiro e Lissa Escala. Auetz es diboshi der autor e eth tèxte en aranés. Tot un plaser e ua bona escadença entà apréner er aranés, se compares aguest tèxte damb ua auta lengua.

Tà Sant Jòrdi, patron de Catalonha e dia deth libe (A. Carrera recomane emplegar aguesta fòrma abans que libre*), era Generalitat editèc uns condes en catalan, castelhan, anglés e aranés: Eth Pacte e Exemplar Unenc. I traparatz eth tèxte mès tanben er àudio, e era arrevirada enes autes lengues. Un estrument magnific entà apréner nau vocabulari.

Es escolans de diuèrses escòles dera Val qu'an hèt ua causida de condes en aranés. N'i a sies, e son narrats per eri madeshi:  Pèir sense páur, Blancanhèus, Era Capucheta Vermelha, Es Istòries d'Aran e Era hilha de Marieta.

Se era Val a un escrivan famós (e s'ac merite) ei Josèp Condò Sambeat, autor d'òbres fòrça disparières entre eres. En aguest ligam traparatz Era cançon dera Garona e Eth jorn des aninòs

Fin finau, de segur que voleratz consultar es siti web de Pagès Editors (òbres catalanes arrevirades ar aranés, diccionaris, gramatiques...) e eth catalòg de publicacions en aranés

S'auetz mès informacion de libes en aranés, j'ac sabetz: comentatz o enviat-me un corrèu!

Brembat-vos de clicar "m'agrade" ena pagina de facebook d'aguest blòc. Fòrça gràcies!


25 abr. 2012

Lexic de relacions laboraus

Adishatz!
Aué vos portam un libe plan util, un libe que mòstre qu'er aranés ei ua lengua actuau e plia de vida. Tot açò se nòte en qu'er aranés sent eth besonh de parlar de naus concèptes e naues idèes, e ei d'ací que nèish eth libre deth que parlam aué.

Se ditz "Lexic de Relacions Laboraus", e ei editat per Comissions Obreres, en collaboracion damb eth Conselh Generau d'Aran. S'agís deth mot aranés damb era arrevirada ath catalan e ar espanhòu. Ath finau deth libe i a dus ensenhadors que partisquen d'aguestes dus lengues entà trapar eth mot aranés.

Ath delà, vos ahigem un pdf d'ua revista der an 1999 deth Servici Lingüistic de Comissions Obreres, que parle der aranés. I traparatz un tèxte entièr eth nòste dialècte, escrit per Josèp Lois Sans, collaborador abituau deth jornau Segre e Cap de Politica Lingüistica deth Conselh.

Fin finau, sonque mos demore dar es nòstes felicitacions a Mn. Josèp Amiell, qu'arrecebec era Crotz de Sant Jòrdi deth President dera Generalitat de Catalonha, per eth "constant prètzhèt de recèrca, preservacion e promocion qu'a hèt der auviatge, des tradicions e dera lengua dera Val d'Aran, ara qu'a tradusit eth Nau Testament, e tanben pera sua trajectòria pastorau en Avescat d'Urgelh, restacada singularments ara Val d'Aran, d'a on ei estat archiprèire".

3 abr. 2012

Manifestacion "Anem Òc"


Eth 31 de març, dissabte passat, se debanèc ua grana manifestacion en Tolosa (País Tolosan, Occitània), damb mès de 30 000 persones. Era manifestacion, organizada cada dus ans per ua coordinacion qu'amasse l'IEO nacionau, er Òc-Bi e es Calandretas, siguec seguida de concèrts de Nadau, Goulamas'k e Lo Còr de la Plana, entre auti.